Bir anıtın tamamlanmamış olması, onun hakkında daha az şey söylenebileceği anlamına gelmez. Dağlık Frigya’daki Bitmemiş Anıt, biçimlendirilmiş kaya cephesinin hangi öğelerle kurulduğunu incelemek için özel bir örnektir. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yapıyı Midas şehri platosunun batı eteklerinde, Midas Anıtı’nın güneybatısında tanımlar. Anıttaki mimari öğelerin boyutları arasındaki orantısızlık, planlandığı biçimde tamamlanmadan bırakılmasıyla ilişkilendirilir. Böylece adının ardında bir efsane değil, yapının görünüşüne dayanan arkeolojik bir değerlendirme bulunduğu anlaşılır. İnceleme, bitmiş bir cephede kolayca bütünleşen parçaları ayrı ayrı görmeye imkân verir.
Görsel: Yazılıkaya’daki Bitmemiş Anıt’ın kaya cephesi. Kaynak: Unfinished Monument – Küçük Yazılıkaya 01.jpg; üretici: Zeynel Cebeci; lisans: CC BY-SA 4.0.
Ölçek ve cephe arasındaki ilişki
Resmî tanıtımda anıtın yüksekliği yaklaşık yedi, genişliği on metre olarak verilir. Genişliğin yüksekliğe göre belirgin olması, cepheyi daha yatay bir bütün olarak düşünmeyi sağlar. Bu ölçüler yalnızca sayısal bilgi değildir; alınlık, çerçeve ve bezemenin birbirine oranını anlamak için başlangıçtır. Anıtın önünde bakıldığında ilk soru, bütün öğelerin aynı ölçü düzenine uyup uymadığı olabilir. Tamamlanmamışlık değerlendirmesi de tek bir kırık parçadan değil, mimari öğelerin birlikte incelenmesinden doğar. Sonradan oluşan aşınmayla yapımın yarım kalması aynı kavram değildir.
Üçgen alınlıktan bezeme kuşağına
Bitmemiş Anıt akroterli, üçgen alınlıklı bir cepheye sahiptir. Alınlık pervazlarında kabartma baklava motifleri yer alır. Çatı orta dikmesinin iki yanındaki kabartma pencereler ise cepheye yapı görünüşü veren ayrıntılardandır. Bu düzen, kayanın yalnızca düzleştirilip bırakılmadığını gösterir; mimari parçalar yüzeyde temsil edilir. Pencere biçimi taşıyan bir kabartmayla gerçekten içeri açılan bir pencerenin farkı burada önem kazanır. Kaya anıtı, kullanımdaki bir konutun cephesini birebir tekrarlamak zorunda olmadan mimari bir dil kurabilir.
Alınlığın altında geniş bir friz bulunur. Yerel kaynak, bu kuşağın tomurcuk ve palmet motifleriyle bezendiğini açıklar. Böylece geometrik desenlerle bitkisel biçimleri çağrıştıran süslemeler aynı cephede buluşur. Her bir motif, bulunduğu kuşakla birlikte değerlendirilmelidir. Üst bölümdeki baklava dizisiyle alınlık altındaki bezeme aynı çizgide yer almaz; yüzeyi katmanlara ayırır. Bu ayrım, anıta uzaktan bakıldığında tek bir desenli duvar gibi görünen cephenin aslında farklı bölümlerden oluştuğunu fark ettirir.
Çerçevenin kurduğu sınır
Dikdörtgen cephe duvarını kalın bir çerçeve çevreler. Üst çerçevede düzenli aralıklarla yan yana yerleştirilmiş kare panolardan oluşan bir bezeme dizisi bulunur. Bu sınır, doğal kaya ile işlenmiş anıt yüzeyini görsel olarak ayırır. Aynı zamanda ortadaki cephe alanını tanımlar. Çerçeveyi yalnızca kenar süsü olarak görmek, onun bütün kompozisyondaki rolünü eksik bırakır. Dikdörtgen bölüm, alınlık ve üst bezeme birlikte, yüzeyi okunabilir bir mimari düzene dönüştürür. Oran farklılıkları da bu düzen üzerinden seçilebilir hâle gelir.
Bitmemişlik hangi soruları açar?
Bir kaya cephesinin tamamlanması, bütün öğelerin yalnızca var olması değil, birbirleriyle planlanan ilişkiyi kurması anlamına da gelir. Bitmemiş Anıt bu nedenle yapım sürecini düşünmek için değer taşır. Ancak planın neden bırakıldığı konusunda resmî açıklamada kesin bir neden verilmez. Savaş, usta değişimi veya kaya kusuru gibi nedenler eklemek anlatıyı zenginleştirmez; belgesiz bir hikâye oluşturur. Bilinen durum, cephedeki öğelerin ve oranlarının tamamlanmamışlıkla ilişkilendirilmesidir. Bu sınır içinde bile incelenecek çok sayıda somut ayrıntı vardır.
Midas Anıtı çevresindeki kaya mirasına bakarken Bitmemiş Anıt’ın ayrı bir soru sunduğu unutulmamalıdır. Biri tamamlanmış bir törensel cephenin düzenini düşünmeye yöneltirken, bu örnek biçimlerin oluşma sürecini öne çıkarır. Böylece Dağlık Frigya, yalnızca görkemli sonuçların değil, yarım kalmış tasarım kararlarının da izlenebildiği bir çevre olarak anlaşılır. Kayanın üzerine işlenen kareler, alınlık ve kabartmalar, bu üretim hikâyesinin görülebilir parçalarıdır.
