Sivrihisar Ulu Camii’nin iç mekânını tanımlayan başlıca özellik, çatıyı taşıyan ahşap direklerdir. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yapının çatısını altmış yedi ahşap direğin taşıdığını belirtir. Bu bilgi yalnızca sayısal bir ayrıntı değildir; mekânın çok sayıda taşıyıcı üzerinden kurulduğunu anlatır. Caminin geniş iç alanı, tek bir boş hacim gibi değil, direklerin oluşturduğu ritimle algılanır. Bu nedenle Ulu Cami’ye bakarken tavanı, direkleri ve bunların arasında kalan görüş çizgilerini birlikte düşünmek gerekir. Yapının mimari karakteri bu özgül taşıyıcı ilişkide belirginleşir.
Görsel: Sivrihisar Ulu Camii’nin ahşap taşıyıcı düzeni; fotoğrafın çekildiği dönemdeki iç mekân görünümü. Kaynak: Sivrihisar Ulu Camii 2054.jpg; üretici: Dosseman; lisans: CC BY-SA 4.0.
Taşıyıcı aynı zamanda görünür bir öğedir
Ahşap direklerin görevi çatıyı taşımaktır; fakat iç mekânda yalnızca teknik bir zorunluluk olarak görünmezler. Sıralar hâlinde algılanan elemanlar, bakışın yönünü ve mekânın derinlik duygusunu etkiler. Resmî tanıtım, direklerin altısının motiflerle bezeli olduğunu belirtir. Üst bölümlerde rozet, palmet, geometrik ve bitkisel desenler bulunur. Böylece taşıyıcılarla bezeme birbirinden tamamen ayrılmaz. Bütün direklerin aynı ayrıntıyı taşımaması ise içeride tekrarın yanında farklılaşmanın da bulunduğunu gösterir. Genel düzen ile tekil ayrıntı birlikte ele alındığında iç mekân daha açıklayıcı hâle gelir.
Direkler üzerinde Bizans dönemine ait başlıkların da kullanıldığının belirtilmesi, yapıda farklı dönemlerin malzemelerinin bir araya gelebildiğini gösterir. Bu durum, bütün başlıkların aynı üretim tarihine sahip olduğu varsayımını değiştirir. Bir yapı, yeni kullanım içinde daha eski parçaları taşıyabilir. Ulu Cami’nin ahşap sistemi bu nedenle sadece ağacın işlendiği bir yüzeyden ibaret değildir; taş başlıklar, duvarlar ve üst örtüyle birlikte bir bütündür. Malzemelerin farklılığı, caminin görünür tarih katmanlarından biri olarak düşünülebilir.
Yapının farklı tarihlerde gelişmesi
Yerel müdürlüğün açıklaması caminin inşasını bin iki yüz yetmiş dört yılında Emineddin Mikail’e bağlar. Hızır Bey’in bin dört yüz kırk yılındaki onarımı da aynı kayıtta yer alır. Minaresinin tarihi ise ayrı bir kitabe üzerinden bin dört yüz dokuz yılına verilir. Bu tarihler, caminin bütün parçalarının tek bir inşa anına ait sayılmaması gerektiğini gösterir. İnşa, onarım ve ekleme farklı işlemlerdir. Bir yapının bugünkü görünüşü, bunların zaman içinde bir araya gelmesiyle oluşabilir. Ulu Cami’nin tarihi de bu süreçler ayrıldığında daha anlaşılır olur.
Ahşap işçiliği direklerle bitmez
Camideki minber, resmî tanıtımda Horasanlı İbni Mehmet’in el işçiliğiyle ve geçme yöntemiyle ilişkilendirilir. Ceviz ağacından oyulmuş dolap kapakları da belirtilen başka ahşap öğelerdir. Böylece aynı malzemenin farklı görevlerle kullanıldığı görülür: taşıyıcı, mobilya niteliğindeki birim ve bezeme yüzeyi. Bir direğin kalınlığıyla bir kapaktaki oyma ayrıntısı aynı ölçekte değerlendirilmez. Ancak ikisi de ahşabın yapının karakterindeki ağırlığını artırır. Duvarlarda kesme ve moloz taşın birlikte kullanılması, bu ahşap öğelere farklı bir malzeme zemini oluşturur.
Dört giriş kapısının bulunması da caminin yalnızca tek bir önden algılanan yapı gibi düşünülmemesine yardımcı olur. Girişlerin varlığı, dış çevreyle kurulan ilişkilerin birden fazla yönden gelişebileceğini gösterir. İçerideki kilimler ise yerel dokuma kültürünün mimari çevreye katıldığı başka bir katmandır. Bu öğeler, yapıyı yalnızca direk sayısıyla tanıtmanın neden eksik kaldığını açıklar. Mimari sistem, ahşap işçiliği ve kullanılan eşyalar farklı ölçeklerde aynı mekâna katılır.
Sivrihisar Ulu Camii’ni anlamak için önce direklerin oluşturduğu genel düzen, ardından başlıklar, minber ve kapaklardaki ayrıntılar incelenebilir. Böyle bir sıra, teknik yapıyla sanat işçiliğini birlikte görmeyi sağlar. İbadet edenlerin kullanımına saygı gösterilerek yapılan gözlemde, yapı yalnızca eski bir cami olarak değil, farklı malzeme ve dönemleri bir arada taşıyan özgün bir iç mekân olarak anlaşılır.
