Yazılıkaya çevresinde kaya anıtlarına bakan ziyaretçi, gözünü çoğu zaman bezemeli yüzeylere yöneltir. Oysa yerleşimin nasıl işlediğini anlamak için sarnıçlar, kaya merdivenleri ve geçişler de önemlidir. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Yazılıkaya platosunda basamaklı sunaklarla birlikte, girişleri platodan başlayan iki kaya tünelini ve güneybatı alt terastaki anıtsal kaya sarnıçlarını sayar. Bu öğeler, aynı çevrede törensel yapılar kadar altyapı ve dolaşım düzenlerinin de bulunduğunu gösterir. Yerleşim, yalnızca anıt cephelerinin toplandığı bir sergi alanı gibi düşünülmemelidir.

Açıklayıcı şema: Yazılıkaya’nın bulunduğu Han ilçesinin Eskişehir içindeki konumunu gösteren kaynak harita. Kaynak: Eskişehir location Han.svg; üretici: The Emirr; lisans: CC BY 3.0.
Yüksek plato farklı ihtiyaçlar doğurur
Resmî tanıtımda yerleşimin sarp tüf kayalardan oluşan plato üzerinde kurulduğu belirtilir. Yaklaşık altmış-yetmiş metreyle vadi tabanından ayrılan bu alan, doğal konumuyla belirginleşir. Platoya ulaşmak, üzerinde dolaşmak ve alt teraslarla bağlantı kurmak birbirinden farklı mekânsal sorunlardır. Kaya merdivenleri ve rampalar bu nedenle yalnızca görsel ayrıntılar değildir. Yükseklik farkını aşan bağlantılar olarak incelenebilirler. Yerleşimin uzunluğu yaklaşık altı yüz elli, genişliği üç yüz yirmi metre olarak tanımlanır; bu ölçüler de tek bir kaya yüzeyinden daha geniş bir alanla karşılaşıldığını gösterir.
Merdivenlerin bağladığı mekânlar
İki kaya tünelinin girişleri plato üzerindedir ve kaya merdivenleriyle aşağıya inilir. Yerel açıklama bu tünelleri tonoz örtülü olarak tanımlar. Böyle bir düzen, üstte görülen girişle alttaki mekânın doğrudan aynı göz hizasında bulunmadığını gösterir. Tünelin varlığı, onun bütün kullanım ayrıntılarını tek başına açıklamaz. Ancak yerleşimde düşey hareketin planlandığını somut biçimde ortaya koyar. Plato üzerindeki yaşamı yalnızca yatay bir alan gibi düşünmek, bu bağlantıları görünmez kılar. Merdiven ve geçişler, yerleşimin farklı seviyelerini birbirine bağlayan öğelerdir.
Sarnıçlar neden ayrı incelenmeli?
Güneybatıdaki alt terasta bulunan kaya sarnıçları, suyla ilişkili yapılar olarak tanıtılır. Bir sarnıç, anıtsal cepheyle aynı görsel amacı taşımaz; depolama ve yerleşim altyapısı sorularını öne çıkarır. Bu nedenle Yazılıkaya’daki her oyuk, aynı tür dinsel mekânın örneği olarak sınıflandırılamaz. Kayaya müdahalenin biçimi, mekânın konumu ve araştırma bilgisi birlikte değerlendirilir. Sarnıçların varlığı, yüksek bir yerleşimde suyun nasıl düşünüldüğü sorusunu açar. Kapasite veya ayrıntılı çalışma düzeni hakkında ise ölçülmüş bilgi olmadan sayı verilmemelidir.
Su yapılarıyla törensel anıtların aynı çevrede bulunması, gündelik ihtiyaçların kutsal merkezlerden ayrı bir dünyada kalmadığını hatırlatır. İnsanların toplandığı ve yerleştiği her çevre, hareket, depolama ve erişim gibi sorunlarla karşılaşır. Yazılıkaya’nın etkileyici cepheleri bu gereksinimleri ortadan kaldırmaz. Sarnıç ve merdivenlere bakmak, anıtların arkasındaki kullanım dünyasını daha somut hâle getirir. Böylece yerleşim, yalnızca uzaktan seyredilen bezemeler değil, içinde hareket edilen ve ihtiyaçların karşılandığı bir alan olarak anlaşılır.
Ana giriş ve çevredeki koruma düzeni
Müdürlüğün tanıtımında ana giriş doğuda gösterilir; kayaya açılmış rampalı yol Kral Yolu adıyla anılır. Yerleşime ulaşan yollarla daha yüksek çevre noktalarındaki Akpara, Pişmiş, Gökgöz ve Kocabaş kaleleri de birlikte değerlendirilir. Bu bilgiler, platoyu çevresinden kopuk bir ada gibi görmemeyi sağlar. Girişler, yollar ve yüksek noktalar, yerleşimin daha geniş vadi düzeniyle ilişkisini kurar. Su yapıları da bu bütünün içindedir. Tek bir anıtı görüp ayrılmak, çevredeki altyapı ve bağlantıların önemli bölümünü fark etmeden geçmeye yol açabilir.
Yazılıkaya’yı altyapı açısından okumak, anıtların değerini azaltmaz; onları yaşanmış bir çevreye yerleştirir. Cephe, sunak, merdiven, tünel ve sarnıç farklı görevleri olan öğelerdir. Bu görevler ayrıldığında Eskişehir’in Frig mirası daha zengin bir biçimde anlaşılır. Suyun depolanması ve seviyeler arasında hareket, bezemeli bir yüzey kadar gösterişli görünmeyebilir; fakat eski yerleşimin nasıl işlediğini düşünmek için vazgeçilmez sorular sunar.


